پسوندها در ترکی چگونه اضافه میشوند؟
کلمات در ترکی چگونه جمع بسته میشود؟
قانون هماهنگی اصوات (هماهنگی واکهای) در ترکی چیست و چه کاربردهایی دارد؟
در این نوشته و نوشته های آتی، برآنیم تا به سؤالات فوق جواب مختصری ارائه دهیم:
یکی از ویژگیهای منحصر به فرد و جالب زبان ترکی و لهجههای آن (از جمله ترکی استانبولی، ترکی آذربایجانی، ترکی قزاقی، ترکی قرقیزی، ترکی اویغوری، ترکی ازبکی، ترکی ترکمنی، ترکی قشقایی و ...) قانون هماهنگی اصوات است. برای یادگیری اصولی زبان ترکی، باید این قاعده را یاد گرفته کاملاً بدان مسلط باشیم. منظور از هماهنگی اصوات، که در زبان ترکی به آن "ünlü uyumu" گفته میشود، این است که در زبان ترکی مصوتها (صدادارها)ی یک کلمه و پسوندهایی که به آن اقزوده میشود، از نظم خاصی مانند آنچه که در زیر آمده است پیروی میکند:
|
etek
|
e
|
e
|
baba
|
a
|
a
|
|
keçi
|
i
|
kapı
|
ı
|
|
inek
|
e
|
i
|
yılan
|
a
|
ı
|
|
bitki
|
i
|
yıldız
|
ı
|
|
ördek
|
e
|
ö
|
oğlan
|
a
|
o
|
|
öküz
|
ü
|
otuz
|
u
|
|
yürek
|
e
|
ü
|
duman
|
a
|
u
|
|
sütlü
|
ü
|
ulu
|
u
|
شرح جدول: به عنوان مثال،
بعد از (a) یا (a) یا (ı) میآیدآیآید؛
بعد از (e) یا (e) یا (i) میآیدآیآید؛
بعد از (ö) یا (e) یا (ü) میآیدآیآید...
مثال: کلمه "güzellik" را در نظر بگیریم. بعد از (ü)، (e) و بعد از (e)، (i) آمده است (طبق جدول). یا در کلمه "düşündürücü"، صداهای (ü) یکدیگر را دنبال کردهاند.
اغلب کلمات ترکی از این قاعده پیروی می کنند، اما بعضی از کلمات ترکی و اکثر کلمات خارجی از این قاعده پیروی نمیکنند؛ مانند:
Kitap, tavuk, mektup, dikkat,...
کاربرد جدول هماهنگی اصوات: کاربرد اصلی این جدول در افزودن پسوندهای چند شکلی به آخر کلمه است.
به عنوان مثال می خواهیم پسوند (-lI°) را که یکی از کارکردهای آن ساخت کلماتی با معنای "اهل جایی بودن" است به اسامی شهرها و کشورها و اماکن اضافه کنیم، (-lI°) چهار شکل دارد: -lı, -li, -lu, -lü
حال به آخر کلمات زیر پسوند (-lI°) را اضافه میکنیم:
Türkiye, Azerbaycan, İstanbul, Tebriz, Bakü, Erdebil, İzmir, Ankara, Erzrum, köy
برای این کار ابتدا به آخرین مصوت کلمه نگاه می کنیم، مثلا در مورد کلمه Azerbaycan، آخرین مصوت (a) می باشد، طبق جدول بعد از (a) یا (a) یا (ı) میآیدآیآید، پس شکل (-lı) پسوند را انتخاب و به آخر این کلمه می افزاییم: Azerbaycanlı، یعنی اهل آذربایجان.
Türkiyeli, Azerbaycanlı, İstanbullu, Tebrizli, Bakülü, Erdebilli, İzmirli, Ankaralı, Erzrumlu, köylü
(اهل ترکیه، اهل آذربایجان، اهل استانبول، اهل تبریز، اهل باکو، اهل اردبیل، اهل ازمیر، اهل آنکارا، اهل ارضروم، روستایی)
پسوند جمع (çoğul eki) نیز دو شکلی است و طبق جدول هماهنگی اصوات به آخر کلمه اضافه میشود.
(-lA°r) دو شکل دارد: -lar, -ler
حال میخواهیم کلمات زیر را جمع ببندیم (با توجه به آخرین حرف صدادار کلمه و طبق جدول):
Ev, çocuk, elma, kitap, mektup, köy, kız, oğlan, kardeş
Evler, çocuklar, elmalar, kitaplar, köyler, kızlar, oğlanlar, kardeşler